ABM -- Short Story (in English & Belarusian): "Halya" by Yanka Bryl -- Section 3 of 4 - - - - - - - - - - - - - -

This File Last Updated: 2006/10/02

Return to the Yanka Bryl Web page Go to the Belarusian Writers Web page Go to the Famous Belarusians Web page Go to the A Belarus Miscellany Topic List

Short Story: "Halya" -- Section 3 of 4

by Yanka Bryl

Галя (part 3 of 4)

Янка Брыль

Мікола здаваўся іншым за бацьку толькі раней, да вяселля. Тут, на хутары, калі яна пераступіла з ім парог гэтай чортавай ямы, - Хамёнак застаўся Хамёнкам.
Свёкар Данька... Тры разы за ўвесь час ён быў ласкавы да Галі, гэты чалавек.
У першы дзень пасля вяселля свякроў зварыла чыгун бульбы ў лупінах і з чыгуном паставіла на стале. Данька зняў свой каўпак, прыгроб рукамі валасы, перахрысціўся і сеў за стол.
- Масла мо трохі растапі, - сказаў ён жонцы. Яна была паслухмяная, ціхая, верная, гадоў ужо сорак маўчала, як цягавіты, непераборлівы конь. Пайшла ў камору і вярнулася з лыжкаю масла. Яго аказалася мала на ўсю скавародку. Вяртацца зноў у камору, зноў лезці ў слоік - гэта было ўжо звыш сіл і прызвычаення. І старая схітрыла перад новым сямейнікам: павярнулася да стала спіной і плюхнула ў масла тры лыжкі гарачай вады. Усе заўважылі гэта, і кожны па-свойму маўчаў. Галя здзівілася, Міколу стала нават няёмка, а старому было прыемна ўдвая - і за хітрасць сваёй гаспадыні, і за тое, што гэтай хітрасці ніхто, як відаць, не заўважыў...
Чорнымі кіпцюрамі даўно нямытых рук ён абіраў сваю бульбіну і, прыплюшчыўшы вочы, маўчаў. Пасля пачаў абмачаць яе ў «масла». Штораз адкусіць бульбіну, то больш усё лезе са шчопцямі ў жыжку.
- Еш, нявестачка, еш, - гаварыў ён. - Дома ж у вас не было. У галечы расла. Абмачай.
Другая ласка прыйшла праз паўгода, у летнюю ноч. Міколы не было нешта дома, старая крахтала на печы, а стары яшчэ соваўся па двары. Пасля ён падзюбаў тымі самымі бруднымі шчопцямі ў шыбу і зусім нечакана паклікаў нявестку па імені:
- Галя!
Яна ажно ўздрыганулася.
- Ідзі сюды, Галя!
Здзівілася. Выйшла. «Чаго яму трэба?..» Данька патупаў па сцежцы туды, дзе ад поля - вішняк. Спыніўся. Яна падышла і спынілася воддаль.
- Ночка якая, га? - сказаў стары. - Канюшына як пахне Сымонава, ліха яго галаве!.. Столькі коп!.. Пайдзі ты, Галя, другую дзяружку вазьмі. Пойдзем, яшчэ разочак прынясём. Зімой лішні ахапак як знойдзеш.
Галя ўбачыла пад пахай у яго скамечаную дзяругу.
- Я ніколі не крала, - сказала яна. - Трэба вам, мала свайго, дык ідзіце.
Павярнулася і пайшла. Не чула нават, што ён там бурчаў. Вядома - што. Ён нездарма скідае свой каўпак, толькі хрысцячыся перад іконай, а разувае лапці раз на тыдзень, у суботу. Ён нездарма зрабіў вялікае гумно.
Трэцяя ласка прыйшла тады, калі яна нарадзіла Антося і, пасля цяжкіх родаў, ляжала цэлы тыдзень у ложку.
- Курыцу трэба зарэзаць, - на трэці дзень аб'явіла свякроў.
Гэтая думка, народжаная ў пакутах, не вельмі ўзрушыла Даньку. Не памагала і тое, што сын - дагэтуль такі паслухмяны, разумны - таксама настойваў на тым, што курыцу ўсё ж такі трэба зарэзаць. Была і курыца такая, не нясушчая, - хадзіла толькі ды сакатала чортведама чаго каля акон, нібы сама прасілася пад нож. Жонка і сын не адставалі. Нявестка, немач на яе, ляжыць, а бульба ўся яшчэ не капана... Стары паклікаў курыцу ў сені, зачыніўся, злавіў яе ў кутку і ўзяў сякеру. Прысуд быў выкананы на парозе. Тады Данька ўнёс яе ў хату, кінуў на падлогу і сказаў:
- Бярыце. Ешце.
Гэта было шаснаццатага верасня - апошні дзень панскай улады.
Паны ўцяклі, а Хамёнак застаўся. Данька не доўга патрываў. Не спаў, не разуваўся ўсю зіму, нават хрысціцца пачаў у сваім каўпаку. «Канец... Канец свету...» - крахтаў ён, лежачы на печы. Напрадвесні старога нарэшце памылі і вынеслі з хаты ўперад нагамі. Назаўтра Мікола ўзяў яго каўпак, шпурнуў з сяней на гарышча і стаў гаспадарыць сам.
Праз год памерла свякроў.
...Трактар гудзе. Поўны месяц высока стаіць над палямі. Адзін будзе гудзець усю ноч, другі - свяціць трактарысту да сонца.
Чарнявая Сонечка цёпла дыхае носікам маме ў плячо. Даўно заснула, успомніла слова, якім назвалі на пашы яе амаль невядомага бацьку. Няхай пакуль што спіць, няхай не ведае больш...
Галя ўстала. Хацела выйсці ў кухню, напіцца, але раздумала і падышла да акна. Не адчыняецца яно, і фортачкі няма. А ўсё ж тут лепш чуваць, як за прасторам калгаснай пшаніцы, за лёнам духмяным бяссонна, нястомна працуе трактар.
- Сярожа, - шэпчуць сухія, гарачыя Галіны вусны, - Сярожа, можа, зайшоў бы? Ну, хоць напіцца... Ды не, ён не зойдзе.
Ён заходзіў у гэтую хату адзін толькі раз. Гэта было напрадвесні сорак чацвёртага года. Нешта апоўначы Хамёнкавых разбудзіў стук у акно. Ясна - хто гэта: адны былі ў той час гаспадары начэй. Адчыняць і цяпер пайшла Галя. Сам гаспадар у такіх выпадках не ўставаў з пасцелі.
Следам за Галяй увайшло толькі двух, рэшта стаяла з коньмі на двары. Галя пабольшыла кнот у газніцы, а сама пайшла ў куток. Яе справа закончана, гаспадар будзе гаварыць сам.
- Добры вечар! Што, хворы? - спытаўся адзін з партызан.
- Ды так, таварышы, няхай яго немач...
- Сэрца?
- Не, яно, каб сказаць...
- Язва?
- У мяне, таварышы...
- Што ж, душа па радзіме баліць? Ляжы, ляжы. Я ведаю - ты спраўкі хочаш паказаць.
Партызан уключыў электрычны ліхтарык, і гаспадар заморгаў у святле.
- Усё нармальна, - сказаў партызан. - Хвароба працякае правільна. Барада запушчана, боты схаваны, самагоначка ёсць...
Мікола зразумеў гэта па-свойму.
- Ды недзе кропля ёсць, таварышы. Добра, што вы напомнілі.
- Ляжы, ляжы, Хамёнак, не ўставай. Няхай пастаіць самагонка твая. Заўтра заедуць бобікі. А можа, з імі і сам пан фельдфебель. А нам твае танцы ды спевы не трэба. Вахлак.
- Вось вы не верыце, таварышы...
- Ды што нам верыць - мы бачым, - перабіў яго партызан. - Бачым цябе наскрозь. У нас, брат, дакладна запісана ўся гісторыя тваёй хваробы, - і барадатай, і безбародай. Ты ўсюды ўсё адбываеш сваёй самагонкай. Народ абліваецца кроўю, а ты... Віляеш, як сука, і нашым, і вашым. Ды што нам з табой гаварыць. Дзе Каштанка? Пад'ём!
Хамёнак усё яшчэ цяжка, не збаўляючы выгляду хворага чалавека, узняўся і сеў на ложку.
- Галя, дай мне валёнкі.
Яна не хацела выходзіць з кутка. Хацелася нават шпурнуць іх, гэтыя знарок ірваныя валёнкі, у гэтую рыжую, знарок запушчаную бараду. Хацелася проста заплакаць ад крыўды і сораму... Аднак яна ўзяла з печы валёнкі і панесла іх перад сабой, каб хоць гэтак, хоць трошкі даўжэй не паказваць людзям, ад каго яна зноў зацяжарала...
- На, - сказала яна адно слова, якое здолела вымавіць.
І тады ён, Сярожа, сказаў:
- Добры вечар, Галя! І ты ад нас хаваешся?
Ах, ну чаму ты, дурніца, тады не сказала яму: «Забяры мяне, родны, адгэтуль!» Чаму не назвала яго тым іменем, якое даражэй табе за ўсе на свеце імёны, - Сярожа? Чаму?..
Таму, што і мову табе, і слёзы адняло ад жалю да сябе, ад сораму.
- Добры вечар, - сказала яна, апусціўшы вочы.
Вельмі добра, што пры газніцы было цемнавата, што ён не асвятліў яе ліхтарыкам. Відаць, хоць трошкі яшчэ паважаў ён яе - калі ўжо не Галю сваю, дык жанчыну.
Яна не пайшла за імі ў гумно, засталася ў сенцах, на парозе, у адчыненых дзвярах. Хутаючыся ў незашпілены кажушок, яна чула... не чула, а прагна слухала маладую гутарку вольных, шчаслівых людзей.
Уся Хамёнкава хітрасць аказалася тут проста смешнай. Два дні выскубаў ён у тарпе саломы схованку, тры месяцы пакутавала ў цемры раскормленая жарабіца. А тут адзін з гэтых хлопцаў пастукаў, відаць, у вядро і, нібы поп, прамовіў:
- Дзе ты там, грэшная душа? Выходзь на божае святло.
Каштанка зафыркала ў адказ, і гэтае фырканне пакрыў вясёлы смех і гоман на таку. Ён, Хамёнак, яшчэ ўсё ныў:
- З выгляду яна, і праўда, як быццам нічога. Ды, падла, без ног...
- Хэ! Та ў нэі дзійсно тількі чатыры ніжкы, хлопцы! - пачуўся прыемны голас аднаго з тых жартуноў, што хораша, відаць, спяваюць. Украінец. - Так шчо, таварышу ўзводны, - гаварыў ён, - моя біда, а ваш наказ залышыцця, мабуць, у сілі. Я конячку сідлаю, так?
- Сядлай, Арцём. Толькі хутчэй, - пачуўся голас Сярожы.
«Ён - камандзір. Я так і ведала», - міжволі з радасцю падумала Галя.
Тым часам той весялун, каго звалі Арцёмам, зняў з невялікага каня сядло і перанёс яго на іхнюю Каштанку.
- Эх, здоровенькы булы, ластіўко! - сказаў ён. - А мого Чалого ты, борода, бэры. Тількі не ў яму цю постаў. Прыйду - побачу, як тый його годуваты мэш. Він - заслужэны кінь. Ну, господы благословы!
Хлопец паставіў у стрэмя нагу, і вось на светлым фоне снегу вырас над іхняй Каштанкай яго сілуэт.
Наструненая павадамі жарабіца затанцавала па прыгуменні.
- Прощай, борода! - пачуўся яшчэ адзін голас. - Ты, кстати, эту пакость сбрей. Мы как-нибудь зайдем, проверим. Вообще, разочка два в неделю бриться - это на здоровье.
- Не слухай, дзядзька, які ён фельчар? Ты лепш пчол у ёй развядзі.
- Точно! Медку не будет, но заснуть не дадут.
- Паехалі! - зноў пачуўся голас Сяргея. Яны паехалі, а Хамёнак застаўся. Пакінуты стомлены канюк, якога ён трымаў за павады, узняў галаву, заржаў. Неяк сумна, балюча - услед іх маладому смеху, цокату мноства падкоў па аблыселым бруку дарогі...
- Не плач, ідзі лажыся, чаго ты... - гудзеў Хамёнак з-пад коўдры. - Ты думаеш, што мне яе не шкада. Такая, ліха ім, кабыліца!..
- Пайшоў ты к чорту! - сказала яна і палезла на печ.
Хамёнак маўчаў нядоўга.
- Ага-а! - пачуўся ў цемры яго зларадны голас. - Дык ты па ім, па гэтым шыбеніку! Ну, паглядзім!..

Halya (part 3 of 4)

by Yanka Bryl

Mikola differed from his father only at the beginning, before the wedding. As soon as she passed over the threshold of the house, he showed himself to be his father's son.
As for old Danka. . . . Only three times did she ever hear a kind word from him.
The first time was just after the wedding.

Her mother-in-jaw boiled potatoes in their jackets and put them on the table. Danka took off his hat, combed his hair with his fingers, crossed himself and sat down.
"Melt a little butter," he ordered his wife.
Halya's mother-in-law was a quiet, submissive woman. For forty years she had toiled in silence, like a patient, uncomplaining old horse.
She went to the store-room and returned with one spoonful of butter. It was not enough for a panful of potatoes, but it was too much for her to go back and dip her spoon in the pot again. In any case it was not the custom in that house. So the old woman decided to trick the new member of the family: she turned her back to the table and slipped three spoonfuls of hot water into the butter. Everybody saw it, but nobody spoke. Halya was amazed. Mikola even felt uncomfortable, but the old man was delighted – first with his wife's ruse, and secondly, because nobody appeared to have noticed it. With the blackened nails of his long unwashed hands he peeled the jacket off a potato, screwing up his eyes, and silently dipped it into the "butter." The more he bit off the potato, the deeper he dipped his fingers into the liquid.
"Help yourself, daughter, don't stand on ceremony," he said. "You never had this at home. You grew up in a poor house. Dip your potato."
It was one summer night six months later that she again heard a kind word. Mikola was out, the old woman was groaning on the stove, and the old man was pottering about the yard. Then he rapped on the window with his dirty claws and quite unexpectedly called her by her name:
"Halya!"
She jumped.
"Come here, Halya!"
Surprised, she went out. "What on earth can he want?" The old man hurried along the path to the cherry orchard. There he stopped. Halya followed him and stopped at a little distance.
"What a night, eh?" the old man said. "And smell that clover, Simon's, damn him. Look how many stacks he's got! Go and get another sack," he added. "Then we'll both go again and get some more. . . . Where'll you find an extra bit when winter comes?"
He held an empty sack under his arm.
"I've never stolen yet," she said. "If you haven't enough of your own, go and get it yourself."
She turned and went back to the house without stopping to listen to his scolding. She knew it all by heart. No wonder he removed his hat only to cross himself before the icon, and took off his boots once a week, on Saturdays. No wonder he had built such a large barn.
The third time he chose to be kind to her was when Antos was born. It was a difficult birth and Halya was in bed for a whole week.
"We ought to kill a hen," Halya's mother-in-law said on the third day.
This thought, born out of an understanding of pain, did not appeal to Danka. He was also unmoved by the insistence of his son – usually so obedient and sensible – that a fowl really must be killed. There was a hen that had stopped laying and clucked about the yard under the window as though begging for the knife. Wife and son held their ground. And there was that woman, damn her, lying in bed just at reaping time. The old man enticed the hen into the porch, shut the door, drove her into a corner, caught her and seized the axe. The execution was carried out on the step. Danka found a piece of string, tied the legs, brought the hen into the cottage, and flung it on the floor, saying:
"There! Eat it!"
This was on September 16, 1939 – the last day the gentry were in power.
They fled, but the Khamenoks stayed. Danka did not last long. That winter he couldn't sleep, he never undressed and even left his hat on when he crossed himself.
"It's the end – the end of the world," he groaned as he lay on the stove.
In the spring the old men was at last carried out of the house, feet first. The next day, Mikola threw the old hat into the attic and began to run things himself. A year later the old woman died.
. . . The tractor droned in the distance and the moon hung high in the sky. The tractor would work all night and the moon would give light to the driver until daybreak. Dark-haired Sonechka's warm breath fanned her mother's shoulder. She had been asleep for a long time now. She had remembered the word which the lads on the pasture called the father she scarcely knew. Let her sleep in peace, in ignorance.
Halya rose to get a drink in the kitchen, but changed her mind and went to the window. It was tightly closed, was not made to open, yet the drone of the tractor, working tirelessly beyond the sea of collective-farm wheat and flax, was louder here.
"Seryozha!" Halya whispered, her lips dry and parched. "Seryozha, come to me, come if it's only to ask for a drink. . . ."
No, he would not come.
He had entered this house only once.
It was at the beginning of 1944.
At about midnight the Khamenoks were awakened by a rapping on the window. In those days only the partisans were masters of the land at night. Halya went to open the door. On occasions like this, her husband never rose from his bed.
Two men followed Halya into the house, the others remained outside, with the horses. Halya turned up the wick of the lamp and then withdrew into a corner. Her part was finished, the talking would be done by Khamenok.
"Good evening! Are you ill?"
"Yes, comrades, you know how it is with this. . . ."
"Heart?"
"No, not exactly, well, I don't know how to explain."
"Ulcer?"
"Well, you see, comrades. . . ."
"Fretted yourself sick about your country, is that it? Don't get up, don't bother. I know you want to show me a lot of certificates."
The partisan flashed on his electric torch, and Khamenok blinked in its light
"Everything as it should be," the partisan said. "The sickness is taking its normal course. He has let his beard grow, his boots are hidden, and there is plenty of home-brewed vodka in the house. . . ."
Khamenok interpreted this in his own way.
"Yes, there's a drop of it somewhere, comrades. I'm glad you reminded me."
"Lie down, lie down, Khamenok. Don't get up. Keep your liquor. The Nazi police will be along tomorrow, and maybe Herr Feidwebel, too. Keep your song-and-dance for them, you blackguard."
"You don't believe me, comrades. . . ." Mikola began.
"We don't need to believe, we've got eyes in our heads," the partisan cut him short. "The people see through you. They've got your case history written up, beard or no beard. Your homebrew gets you away with everything. The people are torn and bleeding, while you. . . . Twisting like a snake. Trying to run with the hare and hunt with the hounds. But why waste words on you! Where's your horse? Get up!"
Still pretending to be ill, Khamenok rose heavily and sat on the edge of the bed.
"Halya, give me my valenki."
She did not want to leave her corner. She would have liked to throw them at him, those ragged felt boots torn to make him look poor, to throw them at that red beard he had grown. She could have wept with shame 'and anger. .
But she took the valenki off the stove and brought them to him, holding them before her to hide so far as she could that she was again expecting a child.
"There," she jerked out in a choked voice.
Then he, Seryozha, turned and said:
"Good evening, Halya! Are you hiding from us too?"
Foolish woman, why did you not cry out to him: "Take me with you, my darling!" Why did you not call him by the name that was dearer than any on earth – Seryozha? Why? Because words and tears were stifled in bitterness and shame me.
"Good evening," she said, dropping her eyes.
It was well that the room was dim in the lamplight and he did not turn his torch on her. Evidently he still had some respect for her.
She did not follow them out to the shed, but remained in the porch by the open door. Huddled in her unfastened jacket, she listened, no, drank in every word of these young, free, happy men.
All Khamenok's cunning came to nothing. For two days he worked to make a hollow in a stack of straw and for three months, a healthy well-fed mare fretted in the darkness. Now one of the young fellows came along, kicked what must have been a bucket and chanted like a priest:
"Where are you, sinful soul? Come out into the light!"
The mare replied with a snort, and there was a burst of laughter on the threshing floor.
Khamenok continued to whine.
"She's not as good as she looks. No wind. No legs to speak of."
"I'll be blowed, the horse's got only four legs, just think of it, lads!" came a pleasant, laughing voice – it sounded as though its owner was one of those gay Ukrainian lads who sang so well. "Well, Comrade Commander," he said, "It's my bad luck, I'll have to carry out orders. Shall I saddle her?"
"Yes, Artyom, only be quick about it." That was Seryozha's voice.
"He's the commander. I knew it!" Halya thought with involuntary joy.
The man they called Artyom took the saddle off a small horse and put it on the mare.
"Whoa – stand still, my beauty – steady," he cried. "I'll leave you my Chaly, you there with the beard. But see you don't stick him in that hole of yours. I'll be along to see how you feed him. He's done a good job, that horse. Well – I'm off."
He put his loot into the stirrup and jumped up, his silhouette standing out against the white snow as he controlled the prancing mare.
"Good-bye, Shaggy Beard!" another partisan shouted. "Better get that rat's nest off your face, We'll be coming along sometime to see. A shave now and then's good for you!"
"Don't listen to him. You can keep bees in it."
"That's it. There'll be no honey, but you won't oversleep!"
"Follow me!" came Sergei's voice again.
They rode off, leaving Khamenok holding the bridle of the exhausted horse they had left behind. As the sound of their young laughter and the clatter of hooves on the cobbled road faded into the distance, it raised its head and sent a long, sad whinny after them.
"Come back to bed; it's no good standing there crying," Khamenok mumbled from under the blankets. "D'you think I'm not just as upset as you are? To lose a mare like that, damn their eyes!"
"Go to the devil!" cried Halya, and climbed up on the stove.
Khamenok was silent, but not for long.
"Aha!" he said maliciously in the darkness. "So it's him, that gallows-bird, you're crying about! Well, you just wait, my beauty!"

Return to the Yanka Bryl Web page Go to the Belarusian Writers Web page Go to the Famous Belarusians Web page Go to the A Belarus Miscellany Topic List